Van doelen naar doen: voortgang van het burgerschapsonderwijs

Vrijwel alle scholen in onze achterban hebben inmiddels een visie op burgerschap en een ingevulde leerlijn. Op papier ligt er daarmee samenhangend en doelgericht burgerschapsonderwijs. De volgende stap is dat dit ook steeds herkenbaarder wordt in de dagelijkse praktijk. De SLRO-leerlijn is daarbij een hulpmiddel. De recente update van www.leerlijnburgerschap.nl maakt het werken in de leerlijn overzichtelijker en biedt scholen extra houvast. Onderwijsadviseurs Heidi den Ouden (KOC) en Jacolien Boer (Driestar educatief) vertellen wat er is gewijzigd en delen adviezen voor de scholen.

Wat is nieuw op www.leerlijnburgerschap.nl?

• Koppeling met kerndoelen
• Methodelijsten zijn inklapbaar voor meer overzicht
• Kolomweergave kan worden vastgezet
• Nieuw venster ‘samenvatting/concretisering’ voor accenten, evaluatie en overdracht

In een aantal sheets worden de updates inzichtelijk gemaakt.

Kerndoelen zichtbaar bij elk leerlijndoel

Een belangrijke verbetering op de website is dat bij elk doel van de leerlijn nu het bijbehorende kerndoel van de overheid staat. Dat maakt in één oogopslag duidelijk hoe de leerlijn aansluit bij wat wettelijk gevraagd wordt. Jacolien: “De kerndoelen zijn nog in concept, maar ik verwacht geen grote wijzigingen. We hebben de hele leerlijn nagelopen en deze dekt de kerndoelen. Dat is echt een compliment voor de ontwikkelaars van de leerlijn.”

Drie soorten doelen

De kerndoelen bestaan uit drie soorten doelen: aanbodsdoelen, beheersingsdoelen en ervaringsdoelen. De methodesuggesties op de website richten zich vooral op het aanbod: waar bieden methodes aangrijpingspunten om aan de doelen te werken? Vaak worden met de inhoud ook beheersingsdoelen wel geraakt, maar voor ervaringsdoelen is extra inzet nodig, benadrukt Jacolien.

“Een subkerndoel is bijvoorbeeld dat kinderen ervaring opdoen met het omgaan met verschillende perspectieven. Daarvoor moet je als leerkracht meer doen dan kennis uit de methode overdragen: bijvoorbeeld met de kinderen reflecteren op een verhaal over verschillende culturen, een rollenspel spelen of een excursie doen. De school moet een oefenplaats zijn.”

Bewuste keuzes maken

Hoe en wanneer je het met leerlingen gaat hebben over opvattingen en leefwijzen die niet passen bij de identiteit, vraagt om doordachte keuzes. Heidi: “Kinderen moeten leren omgaan met diversiteit. Daarbij is het nodig dat ze eerst zelf goed wortelen in de levensovertuiging die ouders en school meegeven. Dat is nodig om je te kunnen verhouden tot andere levensovertuigingen. Ik adviseer scholen om er samen een visie op te ontwikkelen vanaf welke leeftijd en hoe ze kinderen expliciet in aanraking willen brengen met diversiteit. Zelf vind ik het passend om leefwijzen die ver van de Bijbelse levensovertuiging liggen pas in groep 7 of 8 explicieter aan de orde te stellen.”

Heidi den Ouden: Wortelen in de levensovertuiging die ouders en school meegeven is nodig om je te kunnen verhouden tot andere levensovertuigingen.

De leerlijn vullen

Het is bemoedigend om te zien hoe scholen de leerlijn steeds verder invullen, vinden Heidi en Jacolien. De bewerkbare kolommen in de online leerlijn helpen daarbij:

• Kolom Tips: Noteer hier wat je concreet gaat doen. Bijvoorbeeld: na de SoVa-les alle leerlingen een compliment laten geven aan een klasgenoot. Klein, maar effectief.
• Kolom Schoolactiviteiten: Hier beschrijf je schoolactiviteiten die een relatie hebben met het doel. Denk aan een sponsorloop voor een goed doel of de actie Schoenendoos.
• Kolom Externe activiteiten: In deze kolom kun je activiteiten noteren die buiten de school plaatsvinden en passen bij het doel.

Bewust werken loont 

De leerlijn is niet alleen een planningsinstrument, maar ook een professionaliseringsmiddel. “De leerlijn helpt om gerichter te werken aan burgerschap,” zegt Jacolien, “Leerkrachten deden al veel onbewust, maar onderzoek laat zien dat doelgericht werken meer oplevert.”

Bewust ergens aan werken heeft ook te maken met houding. Jacolien: “Wie burgerschap vooral ziet als een verplichting of als een bedreiging van de onderwijsvrijheid, zal weerstand ervaren. Maar ik zie de leerlijn als een hulpmiddel om vorming weer centraal te zetten. Onze kerntaak is immers kinderen vormen met het oog op hun roeping in gezin, kerk en samenleving. Bezig zijn met de bedoeling levert juist werkvreugde op.”

Jacolien Boer: Onze kerntaak is kinderen vormen met het oog op hun roeping in gezin, kerk en samenleving.

Waar staan scholen nu?

Volgens Heidi en Jacolien hebben de meeste scholen goede stappen gezet. Er ligt op vrijwel elke school een visie en een leerlijn, maar er zijn nog wel verschillen in eigenaarschap bij het team.

Heidi: “Op papier klopt het vaak, maar in de praktijk blijft het werken aan burgerschap soms nog te impliciet. Leerkrachten plakken bijvoorbeeld wel een themasticker in de methodehandleiding, maar blijven daarna de les geven zoals ze dat gewend waren. Ik adviseer scholen daarom om een vaste werkwijze te af te spreken om burgerschap herkenbaarder te maken. Sommige scholen zetten bijvoorbeeld de burgerschapsdoelen voluit in de methodehandleidingen. Dan kun je lessen gerichter voorbereiden. Op een andere school worden na de les kaartjes met de behandelde doelen in een fysieke boom gehangen. Dat zijn relatief eenvoudige maar doeltreffende aanpakken.”

“Een ontwikkeling die ik toejuich is het aanstellen van een burgerschapscoördinator of -werkgroep als kartrekker(s) binnen het team”, vult Jacolien aan. Ik zie dat scholen die hiervoor kiezen bottom up en praktisch aan de slag zijn met burgerschap en als team samen optrekken. Dat leidt tot een duurzame borging van burgerschapsonderwijs.”

Als team samen optrekken, leidt tot een duurzame borging van burgerschapsonderwijs.

Blijf in beweging

Tot slot een bemoediging. “Ik merk soms dat teams door alle aandacht voor burgerschap wat ‘burgerschapsmoe’ worden”, zegt Heidi. “Mijn boodschap is: Wees je bewust van waar je staat en zet kleine, haalbare stappen. Niet alles hoeft tegelijk, maar blijf in beweging. Begin bij wat je als team écht belangrijk vindt. Je kunt beter minder doelen goed oppakken, dan alles een beetje.”

Luistertip: VGS podcast #15 [deel 2] – De nieuwe kerndoelen burgerschap in de praktijk